Wat is observationeel leren? Definitie, voorbeelden en praktische tips

Wat is observationeel leren?

Observationeel leren is een menselijke leermethode waarbij het gedrag van een ander geobserveerd en nagebootst wordt. Wanneer we de handelingen van mensen en de daarbij horende houding, uitdrukkingen en resultaten observeren, zijn we bezig met observationeel leren.

Het is een van de meest natuurlijke vormen van leren. Kinderen imiteren volwassenen al lang voordat ze formeel onderwijs begrijpen, en volwassenen blijven hun hele leven op deze manier leren. Of je het je nu herinnert of niet, observationeel leren heeft een groot deel van wat je vandaag de dag weet vormgegeven.

Maar observationeel leren is niet alleen een natuurlijk instinct. Het is ook een duidelijk omschreven psychologisch proces met bepaalde fasen die trainers kunnen gebruiken om effectievere leermethoden te ontwerpen.

De vier fasen van observationeel leren

Psychologen Albert Bandura en Walter Jeffrey hebben vier belangrijke componenten geïdentificeerd die observationeel leren succesvol maken. Als je deze fasen begrijpt, kan je een doeltreffende training ontwerpen.

1. Aandacht

Leerlingen moeten eerst aandacht besteden aan het gedrag dat wordt getoond. Zonder focus zal er niets gebeuren.

Aandacht hangt af van:

• De toestand van de leerling (slaap, stress, honger).

• De duidelijkheid en relevantie van de demonstratie.

• De omgeving (afleidingen, lawaai, onderbrekingen).

Moderne leerlingen worden voortdurend afgeleid, dus trainingsmethoden zoals microlearning en korte, gerichte videoclips kunnen helpen om de aandacht vast te houden.

2. Retentie

Na het observeren van een bepaald gedrag moeten leerlingen dit onthouden. Het onthouden gaat beter als informatie in de loop van de tijd wordt herhaald.

Je kan retentie ondersteunen door:

• Belangrijke concepten te herhalen.

• Leersessies te spreiden.

• Samenvattingen of vervolgmateriaal beschikbaar te stellen.

Dit sluit nauw aan bij gespreide herhaling, een bewezen methode voor het langetermijngeheugen.

3. Reproductie

Nadat we een nieuw concept hebben geleerd of een nieuwe handeling hebben geobserveerd en de informatie hebben onthouden, moeten we deze op zintuiglijk niveau reproduceren om het te begrijpen. Maar dit is meestal veel gemakkelijker gezegd dan gedaan.

Stel je voor dat je jouw favoriete voetballer een episch doelpunt ziet maken. Je kan het steeds opnieuw bekijken, in slow motion zelfs. Maar je kan waarschijnlijk niet zoals hem schieten door het alleen maar te bekijken, of zelfs na vele pogingen!

In dergelijke gevallen is motorische reproductie het resultaat van voortdurende aandacht, onthouden en oefenen. Je kan niet alleen kijken en leren, maar je kan elke stap van de trap nabootsen, vaak oefenen, leren van een coach, feedback krijgen en aanpassingen doen.

De meeste directe vaardigheden volgen dit patroon: observeren → proberen → aanpassen → verbeteren.

4. Motivatie

Motivatie is de belangrijkste stap tussen reproductie en beheersing. Je moet gemotiveerd zijn om een waargenomen gedrag te kopiëren.

Heb je ooit gemerkt dat je een nieuwe vaardigheid moest leren of voor een toets moest studeren, maar dat je dat moeilijk vond? Of voelde je je misschien plotseling gestrest en moe? Dit zijn beide natuurlijke reacties van de hersenen op een gebrek aan motivatie. Daarom studeren zoveel mensen hard en halen ze goede cijfers voor toetsen, maar vergeten ze kort daarna alles wat ze hebben geleerd.

Soms hebben we een aangeboren passie die ons van binnenuit motiveert. In andere gevallen, zoals meestal bij het leren, hebben we externe motivaties. We willen hetzelfde resultaat bereiken als onze voorbeelden (zoals de voetballer) of een hoge score halen. In veel gevallen is de angst voor negatieve resultaten ook een sterke motivator.

Over het algemeen hangt het succes van observationeel leren af van de modellen die we observeren. Positieve rolmodellen zorgen voor een sterke motivatie. Het is het beste om modellen te gebruiken die zoveel mogelijk aansluiten bij onze eigen waarden en doelen.

Waarom observationeel leren werkt

Een van de bekendste voorbeelden van observationeel leren is Bandura's Bobo Doll experiment. Het onderzoek bevestigde iets wat we allemaal al weten: kinderen vechten. Kinderen kunnen het gewelddadige gedrag dat ze bij anderen waarnemen kopiëren (en dat doen ze ook).

In dit experiment hoefden ze kinderen alleen maar een gewelddadige film te laten zien waarin een model zich agressief gedroeg tegenover een pop. Het model schopte, sloeg en mishandelde een weerloze pop. Aan het einde van de film gebeurde vervolgens een van de volgende drie dingen:

1. Het model werd gestraft voor zijn gedrag.

2. Het model werd beloond voor zijn gedrag.

3. Er gebeurde niets, de film eindigde.

Daarna zouden de kinderen dezelfde pop krijgen als in de film die ze net hebben gezien.

Wanneer het model werd gestraft voor hun gedrag, waren de kinderen minder geneigd om gewelddadig te zijn tegen hun pop. Maar wanneer het model werd beloond, of zelfs wanneer er helemaal geen consequenties volgden, waren de kinderen ook geneigd om gewelddadig te worden.

Observationeel leren is aangeboren bij mensen, soms zelfs in een angstaanjagende mate!

Hoe je observationeel leren kan toepassen in online trainingen

Online leren biedt niet altijd dezelfde natuurlijke observatiemogelijkheden als in klaslokalen of op werkplekken. Maar met de juiste technieken kan je toch rijke ervaringen creëren die op observatie zijn gebaseerd.

Hier zijn twee van de meest effectieve methoden.

1. Videodemonstraties

Video is een van de krachtigste hulpmiddelen voor observationeel leren. Het stelt leerlingen in staat om echt gedrag, echte scenario's en echte gevolgen te zien.

Om videodemo's effectief te maken, moeten ze aan de volgende kenmerken voldoen:

• Richt elke video op één leerdoel.

• Gebruik realistische scenario's.

• Neem zowel positieve als negatieve voorbeelden op.

• Leg de redenering achter beslissingen uit.

• Combineer beeldmateriaal met reacties, infographics of audio-aanwijzingen.

• Voeg achteraf quizzen of reflectievragen toe.

Een goede videodemonstratie laat niet alleen zien wat je moet doen, maar ook hoe je het moet doen.

2. Leren op basis van scenario's

Leren op basis van scenario's plaatst leerlingen in realistische situaties waarin ze kunnen observeren, analyseren en reageren.

Tips om sterke scenario's te ontwerpen:

• Demonstreer duidelijk de belangrijkste gedragingen (aandacht).

• Versterk de gewenste resultaten (retentie).

• Voeg rollenspellen of interactieve keuzes toe (reproductie).

• Voeg beloningen, feedback of gamificatie toe (motivatie).

Leren op basis van scenario's werkt vooral goed voor:

• Verkoopgesprekken.

• Interacties met de klantenservice.

• Veiligheidsprocedures.

• Diagnostische of probleemoplossende taken.

Eenvoudig observationeel leren met Easy LMS

Easy LMS biedt je alles wat je nodig hebt om observationeel leren in je online trainingen te integreren.

Met Easy LMS kan je:

• Dia's maken die gebaseerd zijn op cursussen met ingesloten video's.

• Audio, afbeeldingen en interactieve elementen toevoegen.

• Beoordelingen maken op basis van scenario's.

• Het leerproces versterken met quizzen en feedback.

• Trainingen geven die intuïtief en boeiend aanvoelen.

👉 Start een gratis proefperiode van 7 dagen en ontdek hoe Easy LMS observationeel leren ondersteunt.

Nuttige bronnen

1. Inzicht in observationeel leren: een cognitief gedragsmatige benadering

2. Hoe observationeel leren gedrag beïnvloedt

3. Wat is observationeel leren 

4. Observationeel leren